2014 Den vidunderlege krutlukta rundt Esefjorden

Eigentleg skulle eg ha skrive om skyttarmiljøet langs Esefjorden. Byrja på det også, skreiv tilnærma faghistorie, fekk det ikkje til. Så gjekk det opp for meg at dette emnet handlar ikkje om kjølige, objektive skildringar, om analysar og resultatlister endå kor viktig og interessant slike emne kan vera. Det landskjende skyttarmiljøet langs fjorden skjer beint inn i min eigen barndom, mine eigne ungdomsår endå eg var ingen skyttar. Krutrøyk og krutlukt gjer meg alltid glad, jagar opp ei stemning attende til Per Jorsetts litt turre radiorøyst: «Lars L.Ese, Balestrand skyttarlag, Ytre Sogn Skyttarsamlag», sa han. Til sumar og skyttarfest på gamle «Friberg» går tankane mine ved geværskot og lukt av krut. Og at barndomen gav oss eit nytt ord: «Gullstol», som er det setet to menneske,to vener, lagar med hendene sine slik at den tredje personen kan sitja og bli boren, helst gjennom store menneskemassar. Å bera på gullstol var barneleik i Balestrand, innførd av Lars L.Ese og skyttarprestasjonane hans.Finst det ein vakrare måte å ære ein person på enn å bera vedkomande på gullstol, og korleis hadde balestrendingane lært dette?

Krutrøyk minner også om ein sumarmorgon i Esebotn, på sykkeltur med far. Stangskyting mellom Larsemann, som vi alltid kalla han, aldri Lars L.Ese d.y., og Olav Medaas, frå Granvin. Som oljesmurde lyn, i mitraljøsefart lydde skota, og opp fauk spakane, stod og dirra litt før dei datt ned att. Stangskyting er, hurtigheit, presisjon og teknikk. Mest teknisk øving, repetisjonar. Dag ut og dag inn. Kven kunne telja treffa manuelt eller visuelt, og kven vann? Det hugsar eg ikkje. Eg prøver å fortelja at dette skrivestykket blir berre personleg. Andre får ta tak i den faghistoriske idrettsoga på gardane rundt Esefjorden. Ei viktig soge er det i eit vestnorsk bygdesamfunn. Det handlar nemleg om korleis det er muleg å bli best, langt inne i ein fjord, med høge fjell på alle kantar. Vi må dyrka det beste, både i notid og fortid. Slik kan vi rista av oss dei kolsvarte byskuggane. Byane haustar alltid dei kommersielle gevinstane fordi bygdeungdom når verdstoppane i ulike idrettar. Men ostane av mjølk frå heimegardane til Bjørgen og Johaug et ikkje byfolk. Dei et dei franske.

Vår ære og vår rot

Lars L. Ese(1922-1960) døydde våren 1960, 38 år gamal. Då kista hans blei boren ned gardsvegen på veg til jordfesting på Tjugum kyrkjegard, stod kona i grannetunet, Unni Sjursdotter, frå Eitun(1893-1974) kyrkjekledd. Ho sa stilt, nærmast fråverande, til dei andre i tunet: « Det er sårt og tungt å sjå at ein mann døyr så ung. Men når ein døyr med slik ære som Larsemann, er det ei stor trøyst». Vakrare, og meir oppsummerande, kan knapt eit minneord berast fram. Lars L. Ese kasta ære over Ese-namnet, Balestrandsbygda og heile Sogn. Dessutan: Han var vår eigedom, vårt djupe identitetsmerke, djupare enn sjølve Sognefjorden, djupare og nærare enn alle minna om Keiser Vilhelm. «Eg er frå Balestrand», kunne vi seia både i militæret og i studiemiljøet. Svaret vi fekk attende var alltid sameleis: «Ja, der Lars L.Ese er frå». Nettopp, der han var ifrå. Vår heimbygd, vår fellesstoltheit. Som vi kjende. Siste gangen eg tala med han, var hausten 1959. Gjekk siste året på gymnaset i Sogndal. Vi for Sogn rundt på dans om laurdagskveldane, danste swing etter «Solhov-teknikken».Solhov var ungdomshuset i Sogndal, ligg der enno, med alle sine minne. Alt fekk si lokale tilpassing i vår ungdom. Over livets glade gutar går sola aldri ned, trudde vi då. «Leikvang» var ungdomshuset på Hermansverk. Enno skin det. Der på dans i «Leikvang» stod Larsemann, litt forkomen, tydeleg sjuk. Den friske ansiktsfargen hans hadde bleikna. «Eg vann i dag», sa han, liksom halvt fråverande, tenksam. Og kva hadde han vunne, kva tittel tok han med seg heim til tunet i Ese? «Småkonge»-tittelen. Han hadde vunne Landsdelsstemna. Dette var ein laurdagskveld. Måndagsmorgonen køyrde hans store konkurrent og gode ven, Trygve Tenningås, han til sjukehuset i Høyanger.

Utan store menn

Sogn er eit distrikt utan store menn, skriv Einar Førde i den fantastiske boka si «Smeltedigelen Høyanger». Han gjekk gjennom bauta- og minnesteinane våre, og kom til fylgjande konklusjon: Bortsett frå dei monumentale sagafigurane som er reiste av ein tysk keisar, står«det minnesteinar etter nokre skolestyrarar». Men i Sogndalsfjøra har dei heidra sin store son, Gjest Bårdsen, skriv Førde og legg til at storløparen Mensen Ernst kom frå Fresvik.«Eg har sjølv avduka minnesteinen etter Lars L.Ese d.y. i Balestrand», slår han heilt korrekt fast. Altså: I Sogn finst det ingen store menn, heltar eller kunstnarar.«Men vi har bra med tjuvar, fotløparar og skyttarar», les eg i boka hans om heimstaden hans, vakre Høyanger. Her kjem eg med ei lita vedgåing: Dei lokalhistoriske bøkene som eg oftast drar fram att, er skrivne av ikkje-faghistorikarar. Boka til Andreas Bjørkum om Vikadalen blir eg heller aldri heilt ferdig med. Vi som faghistorikarar har mykje å gå på i formidlinga vår. Desse formuleringane etter Einar Førde, om fråveret av store menn i Sogn, kom eg på då eg køyrde heim etter teaterframsyninga om Mensen Ernst, ei flott oppleving, med enkle sceniske verkemiddel. No er det jo slik at også Gjest Bårdsen har blitt presentert på scena til Sogn og Fjordane Teater. Det var forresten ei framsyning som greip meg lite. Men ok. Teateropplevingar, kunstopplevingar, er alltid subjektive. Andre kan ha hatt gode stunder i teatersalen, med stortjuven og forfattaren Gjest Bårdsen, ein av dei fyrste «bondestudentar», der læreromma ikkje var på Universitetet, men i fangehola på Akerhus Festning. Gjest skreiv slik om livet sitt at bøkene hans blei lesne i filler.

Med dette som såkalla bakteppe, ein klisje, lurer eg no på om ikkje tida også er mogen for legenden Lars L. Ese i ei eiga bok, på ein teaterscene. Det er nok av dramatikk rundt livet hans og kring idrettsprestasjonane som han skreiv inn i sogebøkene og i det kollektive minnet. Det byrja i 1947 med eit samlagsmeisterskap på Lavikdalen. Han skaut godt og vann. Om kvelden sat dei på Hellebø pensjont og venta på båten heim til Balestrand. «Eg skulle ha lyst til å prøva meg på landskyttarstemnet på"Os», ymta han frampå. Han var ung og usikker, men Trygve Tenningås hadde brøytt opp ein veg: Trygve hadde blitt nummer fire på landskyttarstemnet i Harstad i 1946. Krigen var slutt. Geværa kom fram att. Skyttarsporten heldt på å bli ein ny nasjonalsport, ein desentralisert nasjonalsport.

Lars den eldre(1888-1957), faren, var også tilstades på Hellebø pensjonat, sat på same rommet. Han nekta: Dei hadde ikkje pengar, og heime venta slåtten. I same rommet sat også Edvard Hagen, skyttar med store administrative eigenskapar. Han sa berre kort: «Me reiser til Os». Ingen sa nokon gang Edvard i mot. Han avgjorde og bestemte. Heim kom Lars med kongepokal og famnen full av andre premiar. Sumaren 1947, to år etter krigsslutt, framleis med stølsbruket intakt, i pøsande regnver på Ulven, Os, under heile stemnet, tilløp til sabotasje mot Larsemann ei regntung natt. Men han stod mot alt. Heime på Esebotn Sæterhytte hadde bygdefolk samla seg før finaleomgangen, med radioen på full styrke. Så før NRK oppsummerte, kom telefonen. Lars den eldre, som hadde uro i blodet heile dagen, gjekk ut i gangen, der telefonapparatet hang gulbeisa på veggen. Han kom inn att og sa berre: «No trur eg me teke oss eit krus øl.Beine deg».

Beine deg igjen

«Beine deg» blei det igjen på Bardufoss i 1951, på Sandnes i 1954 og på Kongsvinger i 1955.Sonen Lars Hallvard sette det siste utropsteiknet bak Ese-namnet: Skyttarprins i 1977 og konge i 1980. Det var då skyttarvenen og konkurrenten til Larsemann, og slektningen Trygve Tenningås sa til den nye skyttarkongen: «At du kom til å bli konge ein dag, visste eg godt. Spørsmålet var berre kor mange gonger og når».I tillegg kom Larsemann heim med gull i stangskyting to ganger, gull i feltsnøggskyting også to ganger. Han laut ha hjelp for å bera pokalar i land når båten la til kai i Holmen. Han hadde famnen full, og meir enn det.

Han gjorde også internajonale prestasjonar: Tre ganger vann han Britannia Shield Competition og nådde andre topp-plasseringar med armegevær. Ein gong lånte han gevær frå Johannes Henjum på Systrond. «Lever geværet på Balholm», båten til Flåm, var beskjeden i telefonen. Det var forresten som regel Odd Eggum frå Leikanger som køyrde bil til landsskytarstemna, blant anna heilt til Bardufoss i 1951. Til dette stemnet langt der nord såg Larsemann seg ikkje råd til å reisa. Det blei for dyrt, rett og slett. Dette blei viteleg, og i Indre Sogn blei det underhand samla inn pengar til ein reisekasse for han. Han reiste og vann, under stort press, sa han seinare. Han kunne ikkje skuffa dei som hadde hjelpt til med reisepengar.

Anekdotar og replikkar

Som i alle idretts- og arbeidsmiljø levde anekdotane. Gode replikkar blei dyrka og traderte.Ofte blir replikkane lagde i munnen på Trygve Tenningås, av dei snøggtenkte og ordhage «Aosa-karane». I 1951 vann til og med Ytre Sogn skyttarsamlag samlagsskytinga på landsskyttarstemne. Det byrja ikkje heilt godt. Så kom Trygve, som skyttar nummer tre på laget. Han presterte ein meistarleg serie, blæs bort krutrøyken, reiste seg opp og sa : « No har me vunne». Korleis kunne han vita det, ein mann var igjen, blei det spurt. « Han Larsemann, som er igjen, slår meg bestandig. Han unner meg aldri å vinna», la han til med det lune smilet sitt. Og vann gjorde dei. På velkomstfesten på «Friberg» heldt Trygve tale og sa dette om samlagsskytinga :» Eg veit ikkje om Ytre Sogn har vunne dette før, men ein ting er sikkert: Dette kjem aldri til å skje igjen». Og Trygve fekk rett. Det har ikkje skjedd meir.

Så var det den gangen Larsemann og Trygve låg med omskyting på eit samlagsmeisterskap i Høyanger. Dei kappskaut og kappskaut. Omskytinga byrja forresten med at Trygve brukte litt tid for å finna god plass å liggja: «No liggje eg så godt at eg kan skyta tiarar ein halv mannsalder», sa han då han var komen på plass. Så etter fleire ekstraomgangar reiste han seg brått opp. «Vil du gje deg?», spurde dei. «Har ikkje fleire skot», sa Trygve. Og skota var dyre. Når eg spør til dømes kvinnelege skyttarar frå den tida om kvifor dei gav seg med sporten, svarar dei :» Det blei for dyrt. Vi som ikkje kunne lada sjølv , laut kjøpa skot. Det blei for dyrt», seier Anna Hatlem, med premie frå landskyttarstemne i Oslo i 1949. Då var ho på Chat Noir med Trygve Tenningås og Edvard Hagen. «Den kvelden gløymer eg ikkje», slår ho fast.

Kroppens geni

Sverker Sørlin, svensk professor i miljøhistorie, skreiv for tre år sidan boka «Kroppens geni». Boka handlar om langrennsmiljøet i Trøndelag, som i fleire mannsaldrar har fått fram langrennsløparar i verdsklasse. Det er mange fellestrekk mellom skyttarmiljøet i Ese og langrennsmiljøa i Trøndelag. Sporten er gamal, attende til bondereisinga i 1880-åra. Det er ikkje for ingenting at Lasse Trædal var fyrste formann i Ytre Sogn skyttarsamlag. Lasse var Venstre, radikal, republikanar. Den fyrste på Stortinget som torde å fly som passasjer i eit fly. I sporten følgde son etter far. Dei eldre har tatt tillitsverv i idrettslag og skyttarlag. Dei har vore overbygnaden. Tette er miljøa. Frå dei to gardane i Ese har det kome fem samlagsmeistrar. Rundt er tryggleiken og garden. Boka til Sverker Sørlin er kanskje den beste analysen, nokon gang, om djupna i norske bygdesamfunn. Ese er vårt svar på Hølonda, med Magnar Estenstad, Toralf Engan og Oddvar Brå. Vi har Lars L. Ese,Lars M. Ese, Jens Ligtvor, Lars Gjerde, Nils Ese og Nesheimbrørne. Og vi har Lars Hallvard Ese midt mellom oss.

Lars var epileptikar, hadde nedfallsykja, som dei sa. Men samstundes var han eksperimentell, spikka på kolbar, ville ha kvilepuls på 52. Han var eit kroppens geni, alltid jaktande etter noko nytt, prøvande og feilande. Lars nådde ikkje 40 år. Men han blei skyttarkonge fire ganger. Han levde og døydde med ære. Folk fortel enno om prestasjonane hans, kan heile seriar, med niarar og tiarar. Lars var også eit varmt og godt menneske. Randi Skarstein Ese, svigerinna hans, fortel kor godt ho blei motteken i Ese av han. Han var så inkluderande, alltid, men han hata å tapa. Det lærte han aldri.

Nokon framgangsrik bonde rakk han aldri å bli.